PCOS / PMOS
Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και αθλητισμός
Η άσκηση, ο πρωταθλητισμός και τα ανδρογόνα
Η άσκηση είναι σημαντική για τις γυναίκες με το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS/PMOS). Βελτιώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη, τον μεταβολισμό, τη φυσική κατάσταση και τη διάθεση, ακόμη και χωρίς απώλεια βάρους. Η διεθνής οδηγία του 2023 συστήνει 150 έως 300 λεπτά μέτριας ή 75 έως 150 λεπτά έντονης άσκησης την εβδομάδα, και ασκήσεις ενδυνάμωσης δύο ημέρες την εβδομάδα. Η καλύτερη μορφή άσκησης είναι αυτή που η γυναίκα κάνει με ευχαρίστηση και σταθερά.
Εκτός όμως από τη σημασία της άσκησης στην ευεξία των γυναικών με το Σύνδρομο, οι γυναίκες με το Σύνδρομο έχουν και μια έμμεση σχέση με την άθληση και τον πρωταθλητισμό.
Γιατί το Σύνδρομο είναι συχνό στις αθλήτριες
Τα ανδρογόνα έχουν αναβολική δράση. Αυξάνουν τη μυϊκή μάζα και τη δύναμη, ενισχύουν τα οστά και επηρεάζουν τη σύσταση του σώματος. Οι γυναίκες με το Σύνδρομο έχουν συνήθως ήπια αυξημένα ανδρογόνα, και η δράση τους φαίνεται και εκτός αθλητισμού. Σε μια μελέτη, γυναίκες με το Σύνδρομο που δεν αθλούνταν είχαν μεγαλύτερη μυϊκή δύναμη από γυναίκες χωρίς το Σύνδρομο, ανεξάρτητα από τη σύσταση του σώματος, και η δύναμη αυξανόταν με τα επίπεδα της τεστοστερόνης.
Στον αθλητισμό υψηλού επιπέδου η σχέση αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής. Σε μια σουηδική μελέτη με 90 αθλήτριες των Ολυμπιακών Αγώνων, περίπου το 27% των αθλητριών που δεν έπαιρναν ορμονική αντισύλληψη είχε διαταραχές του κύκλου, κυρίως στα αθλήματα αντοχής. Η συχνότερη αιτία δεν ήταν η έλλειψη ενέργειας, όπως θα περίμενε κανείς, αλλά το Σύνδρομο. Η οστική πυκνότητα των αθλητριών ήταν υψηλή, και καμία δεν είχε οστεοπενία. Μια άλλη σουηδική μελέτη σε αθλήτριες αντοχής έδειξε ότι όσες είχαν το Σύνδρομο είχαν μεγαλύτερη αερόβια ικανότητα (VO2max), περισσότερη μυϊκή μάζα και υψηλότερη οστική πυκνότητα από αθλήτριες ίδιου βάρους χωρίς το Σύνδρομο. Τα επίπεδα των ανδρογόνων συσχετίζονταν με την αερόβια ικανότητα και με τη μυϊκή μάζα. Σε αθλήτριες των Ολυμπιακών Αγώνων, και άλλα ανδρογόνα, η διυδροτεστοστερόνη και η DHEA, συσχετίζονταν με την απόδοση.
Η σχέση είναι λοιπόν έμμεση. Ο αθλητισμός δεν προκαλεί το Σύνδρομο. Οι γυναίκες με το Σύνδρομο έχουν όμως συχνά σωματικά χαρακτηριστικά που ευνοούν την απόδοση, και γι' αυτό φτάνουν συχνότερα στον πρωταθλητισμό. Τα ανδρογόνα φαίνεται επίσης ότι προστατεύουν τα οστά τους, ακόμη και όταν ο κύκλος είναι αραιός.
Τα ανδρογόνα και η απόδοση
Ολυμπιακές αθλήτριες, Σουηδία
Διαταραχές του κύκλου στο 27%. Συχνότερη αιτία το Σύνδρομο. Υψηλή οστική πυκνότητα.
Αθλήτριες αντοχής με το Σύνδρομο
Μεγαλύτερη VO2max, περισσότερη μυϊκή μάζα, υψηλότερη οστική πυκνότητα.
Αγωνίσματα μέσων αποστάσεων
2 έως 3% καλύτερη επίδοση με την υψηλότερη τεστοστερόνη. Τα δεδομένα αμφισβητούνται.
Γυναίκες με το Σύνδρομο χωρίς αθλητισμό
Μεγαλύτερη μυϊκή δύναμη, ανάλογα με την τεστοστερόνη.
Είναι τα αυξημένα ανδρογόνα φαρμακοδιέγερση;
Όχι. Η World Anti-Doping Agency (WADA) απαγορεύει μόνο τη φαρμακευτική χορήγηση ανδρογόνων. Τα ανδρογόνα που παράγει ο ίδιος ο οργανισμός μιας γυναίκας με το Σύνδρομο δεν αποτελούν φαρμακοδιέγερση.
Το ερώτημα αν τα φυσικά υψηλά ανδρογόνα δίνουν αθέμιτο πλεονέκτημα έχει όμως απασχολήσει έντονα τον αθλητισμό. Σε αθλήτριες στίβου, όσες είχαν τα υψηλότερα επίπεδα τεστοστερόνης είχαν 2 έως 3% καλύτερες επιδόσεις στα αγωνίσματα μέσων αποστάσεων. Τα δεδομένα αυτά αμφισβητούνται από άλλους ερευνητές. Με βάση αυτά, η World Athletics θέσπισε το 2018 κανονισμούς για αθλήτριες με ορισμένες διαφορές στην ανάπτυξη του φύλου (DSD), όπως η ανεπάρκεια της 5α-αναγωγάσης ή η μερική αντίσταση στα ανδρογόνα. Σε αυτές τις καταστάσεις η τεστοστερόνη φτάνει σε επίπεδα του ανδρικού φύλου. Από το 2023 οι αθλήτριες αυτές πρέπει να διατηρούν την τεστοστερόνη κάτω από 2,5 nmol/L για τουλάχιστον 24 μήνες, για να αγωνιστούν στην κατηγορία των γυναικών.
Οι κανονισμοί αναφέρουν όμως ρητά ότι δεν αφορούν το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών ούτε τη συγγενή υπερπλασία των επινεφριδίων. Στο Σύνδρομο τα ανδρογόνα είναι ήπια αυξημένα, πολύ χαμηλότερα από τα επίπεδα του ανδρικού φύλου. Μια αθλήτρια με το Σύνδρομο αγωνίζεται λοιπόν χωρίς κανέναν περιορισμό.
Υπάρχει όμως ένα πρακτικό σημείο που αφορά τη θεραπεία. Ορισμένα φάρμακα που χρησιμοποιούνται στο Σύνδρομο βρίσκονται στη λίστα απαγορευμένων ουσιών της WADA για το 2026. Η σπιρονολακτόνη είναι διουρητικό και απαγορεύεται πάντα, εντός και εκτός αγώνων. Η λετροζόλη και η κλομιφαίνη, που χρησιμοποιούνται για την πρόκληση ωορρηξίας, απαγορεύονται επίσης πάντα. Μια αθλήτρια που υπόκειται σε ελέγχους φαρμακοδιέγερσης και χρειάζεται αυτά τα φάρμακα πρέπει να ζητήσει εξαίρεση θεραπευτικής χρήσης (TUE) πριν από τη θεραπεία. Το αντισυλληπτικό χάπι, η μετφορμίνη, οι αγωνιστές GLP-1 και η ινοσιτόλη δεν βρίσκονται στη λίστα.
Τα φάρμακα του Συνδρόμου και η λίστα της WADA 2026
Δεν απαγορεύονται
Απαγορεύονται πάντα, χρειάζεται TUE
Όταν ο κύκλος σταματά
Οι αθλήτριες έχουν συχνά διαταραχές του κύκλου, και το Σύνδρομο δεν είναι ο μόνος λόγος. Η έλλειψη ενέργειας μπορεί να προκαλέσει λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια, μια κατάσταση με αντίθετο μηχανισμό, που όμως μοιάζει συχνά με το Σύνδρομο στις εξετάσεις. Οι δύο καταστάσεις μπορούν επίσης να συνυπάρχουν. Περισσότερα στο άρθρο Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών και λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια.
Η προσέγγιση του ιατρείου
Ο γιατρός ενθαρρύνει κάθε γυναίκα με το Σύνδρομο να ασκείται τακτικά, με μια μορφή άσκησης που ταιριάζει στη ζωή της.
Το ιατρείο υποστηρίζει τις ανάγκες της γυναίκας με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών στον πρωταθλητισμό και της εξασφαλίζει ασφάλεια. Σε κάθε διαταραχή του κύκλου, ο γιατρός διερευνά και τη λειτουργική υποθαλαμική αμηνόρροια. Στόχος του ιατρείου είναι η γυναίκα να αθλείται με ασφάλεια, με υγεία και χωρίς φόβο.
Πηγές: International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome (Monash University, ESHRE, ASRM, 2023); Teede HJ et al., Human Reproduction 2023. Hagmar M et al., Hyperandrogenism may explain reproductive dysfunction in Olympic athletes, Medicine & Science in Sports & Exercise 2009. Rickenlund A et al., Hyperandrogenicity is an alternative mechanism underlying oligomenorrhea or amenorrhea in female athletes and may improve physical performance, Fertility and Sterility 2003. Eklund E et al., Serum androgen profile and physical performance in women Olympic athletes, British Journal of Sports Medicine 2017. Kogure GS et al., Women with polycystic ovary syndrome have greater muscle strength irrespective of body composition, Fertility and Sterility 2015. Bermon S, Garnier PY, Serum androgen levels and their relation to performance in track and field: mass spectrometry results from 2127 observations in male and female elite athletes, British Journal of Sports Medicine 2017. Hirschberg AL, Female hyperandrogenism and elite sport, Endocrine Connections 2020. Hirschberg AL, Hyperandrogenism in female athletes, Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism 2019. World Athletics, Eligibility Regulations for the Female Classification (Athletes with Differences of Sex Development), 2023. World Anti-Doping Agency, Prohibited List 2026.