Περιεμμηνόπαυση-Εμμηνόπαυση

Ιατρογενής εμμηνόπαυση

Η εμμηνόπαυση μετά από θεραπεία για καρκίνο

Σε πολλές γυναίκες η εμμηνόπαυση δεν έρχεται φυσικά, αλλά ως συνέπεια της θεραπείας για καρκίνο. Η χημειοθεραπεία μπορεί να σταματήσει τη λειτουργία των ωοθηκών. Η χειρουργική αφαίρεση των ωοθηκών προκαλεί άμεση εμμηνόπαυση. Η ακτινοθεραπεία στην πύελο (λεκάνη) προκαλεί μη αναστρέψιμη βλάβη των ωοθηκών. Στον καρκίνο του μαστού, η καταστολή των ωοθηκών με ανάλογα GnRH, οι αναστολείς αρωματάσης και η ταμοξιφαίνη προκαλούν ή επιδεινώνουν τα συμπτώματα. Η ιατρογενής εμμηνόπαυση έρχεται συχνά απότομα και σε νεαρή ηλικία. Γι' αυτό τα συμπτώματα είναι συνήθως πιο έντονα από ό,τι στη φυσική εμμηνόπαυση και επιβαρύνουν σοβαρά την ποιότητα ζωής. Παρ' όλα αυτά, συχνά δεν αντιμετωπίζονται επαρκώς, γιατί η προσοχή μένει δικαιολογημένα στον καρκίνο.

Δεν μπαίνουν όλες οι γυναίκες σε εμμηνόπαυση

Η χειρουργική αφαίρεση και των δύο ωοθηκών προκαλεί άμεση και μόνιμη εμμηνόπαυση. Μετά από χημειοθεραπεία όμως η εικόνα είναι διαφορετική. Η περίοδος συχνά σταματά κατά τη διάρκεια της θεραπείας, αλλά σε αρκετές γυναίκες επανέρχεται μετά από μήνες. Η αμηνόρροια μετά από χημειοθεραπεία δεν σημαίνει λοιπόν πάντα εμμηνόπαυση. Το αν οι ωοθήκες θα ξαναλειτουργήσουν εξαρτάται κυρίως από την ηλικία, από τα φάρμακα και τη δόση τους και από το ωοθηκικό απόθεμα πριν από τη θεραπεία. Η ακτινοθεραπεία στην πύελο (λεκάνη) προκαλεί μη αναστρέψιμη βλάβη των ωοθηκών, που εξαρτάται από τη δόση.

Σε μια μελέτη του 2020 με 107 γυναίκες πριν από την εμμηνόπαυση, που έκαναν χημειοθεραπεία για καρκίνο του μαστού, η περίοδος σταμάτησε στο 54% των γυναικών κάτω των 40 και στο 82% των γυναικών 40 ετών και άνω. Από τις γυναίκες κάτω των 40, η περίοδος επανήλθε σε 12 από τις 13. Από τις γυναίκες 40 ετών και άνω, επανήλθε μόνο στο 29%. Τα ανάλογα GnRH κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας προστατεύουν τις ωοθήκες. Σε μια μετα-ανάλυση πέντε τυχαιοποιημένων μελετών με 873 γυναίκες, η πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια μειώθηκε από 31% σε 14%, και οι εγκυμοσύνες ήταν σχεδόν διπλάσιες.

Γιατί έχει σημασία αν μια γυναίκα χωρίς περίοδο είναι πραγματικά σε εμμηνόπαυση; Για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι η εγκυμοσύνη: οι ωοθήκες μπορεί να ξαναλειτουργήσουν, και η γυναίκα μπορεί να έχει ωορρηξία και να μείνει έγκυος ακόμη και χωρίς περίοδο. Γι' αυτό χρειάζεται αντισύλληψη, και μετά από καρκίνο του μαστού αντισύλληψη χωρίς ορμόνες, για παράδειγμα σπιράλ χαλκού. Ο δεύτερος είναι η θεραπεία του καρκίνου: οι αναστολείς αρωματάσης προστατεύουν μόνο όταν οι ωοθήκες δεν παράγουν πια οιστρογόνα. Αν οι ωοθήκες ξαναλειτουργήσουν, ο αναστολέας αρωματάσης μόνος του δεν αρκεί. Γι' αυτό ο ογκολόγος επιβεβαιώνει την εμμηνόπαυση με επαναλαμβανόμενες μετρήσεις της οιστραδιόλης και της FSH και δεν βασίζεται μόνο στην απουσία της περιόδου. Όταν οι ωοθήκες σταματούν οριστικά πριν από τα 40, η κατάσταση ονομάζεται πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια. Περισσότερα στο άρθρο Πρόωρη ωοθηκική ανεπάρκεια.

Μετά από καρκίνο του μαστού

Στις γυναίκες με ιστορικό καρκίνου του μαστού, οι οδηγίες δεν συστήνουν τη συστηματική ορμονική υποκατάσταση. Στην τυχαιοποιημένη μελέτη HABITS, με 442 γυναίκες, νέο συμβάν καρκίνου του μαστού εμφανίστηκε σε 39 από τις 221 γυναίκες με ορμονική υποκατάσταση και σε 17 από τις 221 χωρίς αυτήν. Ο κίνδυνος ήταν περίπου 2,4 φορές μεγαλύτερος. Στη μελέτη LIBERATE, η τιβολόνη αύξησε επίσης τις υποτροπές, περίπου κατά 40%. Η προσέγγιση του ιατρείου μετά από καρκίνο του μαστού είναι σαφής: καμία συστηματική ορμονική υποκατάσταση. Τα δεδομένα αναλυτικά, μαζί με τις γκρίζες ζώνες, περιγράφονται στο άρθρο Ορμονική υποκατάσταση στην εμμηνόπαυση. Η έλλειψη ορμονικής υποκατάστασης δεν σημαίνει όμως ότι η γυναίκα πρέπει να υπομένει τα συμπτώματα. Για κάθε σύμπτωμα υπάρχει σήμερα τεκμηριωμένη μη ορμονική θεραπεία.

Τα συμπτώματα που επιβαρύνουν περισσότερο

Οι εξάψεις είναι το πιο γνωστό σύμπτωμα. Στην καθημερινότητα όμως τη γυναίκα συχνά την επιβαρύνουν περισσότερο τρία άλλα προβλήματα: η αϋπνία, τα σεξουαλικά προβλήματα και η κατάθλιψη. Αυτά μένουν συχνά χωρίς θεραπεία, γιατί η γυναίκα δεν τα αναφέρει και κανείς δεν τη ρωτά. Σε αυτά επικεντρώνεται το ιατρείο.

Ο ύπνος

Σε μια μελέτη με 300 γυναίκες μετά από καρκίνο του μαστού, το 19% είχε αϋπνία που πληρούσε τα κριτήρια της νόσου. Στο 58% από αυτές, ο καρκίνος την είχε προκαλέσει ή επιδεινώσει. Οι νυχτερινές εξάψεις και εφιδρώσεις, ο φόβος της υποτροπής, ο πόνος και ορισμένα φάρμακα διακόπτουν τον ύπνο. Η αϋπνία με τη σειρά της επιβαρύνει τη διάθεση, τη συγκέντρωση και την κόπωση.

Πρώτη θεραπεία είναι η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία για την αϋπνία (CBT-I). Σε μια τυχαιοποιημένη μελέτη σε γυναίκες μετά από καρκίνο του μαστού, η CBT-I βελτίωσε τον ύπνο, και το αποτέλεσμα διατηρήθηκε για έναν χρόνο. Ο γιατρός αντιμετωπίζει παράλληλα τις νυχτερινές εξάψεις, γιατί είναι συχνά η αιτία των ξυπνημάτων. Τα υπνωτικά χάπια βοηθούν μόνο για σύντομο διάστημα.

Ο κόλπος, η κύστη και η σεξουαλική ζωή

Σε μια μετα-ανάλυση 19 μελετών με 2.684 γυναίκες με καρκίνο του μαστού, το 73% είχε σεξουαλική δυσλειτουργία. Η αιτία δεν είναι μόνο η ξηρότητα του κόλπου. Η μειωμένη επιθυμία, η εικόνα του σώματος μετά από επέμβαση στον μαστό, η κόπωση, η κατάθλιψη και η σχέση με τον σύντροφο παίζουν εξίσου ρόλο. Η Αμερικανική Εταιρεία Κλινικής Ογκολογίας (ASCO) συστήνει ο γιατρός να ρωτά κάθε γυναίκα για τη σεξουαλική της υγεία και να προσφέρει θεραπεία, συμβουλευτική ή ψυχοθεραπεία ζεύγους όταν χρειάζεται.

Η ξηρότητα του κόλπου, ο πόνος στην επαφή και οι ουρολοιμώξεις είναι ιδιαίτερα συχνά, κυρίως με τους αναστολείς αρωματάσης. Πρώτη επιλογή είναι τα μη ορμονικά ενυδατικά και λιπαντικά. Όταν αυτά δεν αρκούν, τα τοπικά οιστρογόνα σε χαμηλή δόση είναι μια επιλογή. Η χρήση τους θεωρείται ασφαλής, η συνεργασία με τον ογκολόγο όμως είναι εξαιρετικά σημαντική. Σε μια μελέτη με 49.237 γυναίκες από τη Σκωτία και την Ουαλία (JAMA Oncology, 2024), η χρήση τοπικών οιστρογόνων δεν αύξησε τη θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού. Σε μια δανική μελέτη με 8.461 γυναίκες (Journal of the National Cancer Institute, 2022), τα τοπικά οιστρογόνα δεν αύξησαν συνολικά τις υποτροπές. Στις γυναίκες που λάμβαναν αναστολείς αρωματάσης όμως, ο κίνδυνος υποτροπής ήταν περίπου 39% μεγαλύτερος, χωρίς αύξηση της θνησιμότητας. Γι' αυτό η απόφαση είναι διαφορετική για κάθε γυναίκα. Η φυσικοθεραπεία του πυελικού εδάφους και, μετά από ακτινοθεραπεία, οι κολπικοί διαστολείς βοηθούν επίσης.

Η διάθεση και η κατάθλιψη

Σε μια μετα-ανάλυση 72 μελετών από 30 χώρες, το 32% των γυναικών με καρκίνο του μαστού είχε κατάθλιψη. Η απότομη πτώση των οιστρογόνων, η αϋπνία, οι εξάψεις, ο φόβος της υποτροπής και οι αλλαγές στο σώμα δρουν μαζί. Η κατάθλιψη δεν είναι μια φυσιολογική αντίδραση που η γυναίκα πρέπει να υπομείνει. Η ASCO συστήνει τακτικό έλεγχο για άγχος και κατάθλιψη σε όλους τους ανθρώπους μετά από καρκίνο, και ψυχοθεραπεία ή φαρμακευτική θεραπεία ανάλογα με τη βαρύτητα. Η βενλαφαξίνη και η εσιταλοπράμη βοηθούν και στις εξάψεις. Σε γυναίκες που λαμβάνουν ταμοξιφαίνη, ο γιατρός αποφεύγει την παροξετίνη και τη φλουοξετίνη.

Βάρος, μεταβολισμός και καρδιά

Στην ιατρογενή εμμηνόπαυση ο κίνδυνος αύξησης του βάρους είναι μεγαλύτερος. Σε μια μελέτη σε γυναίκες με καρκίνο του μαστού, η έναρξη της εμμηνόπαυσης και η χημειοθεραπεία ήταν ανεξάρτητοι παράγοντες αύξησης του βάρους τον πρώτο χρόνο, και οι γυναίκες με χημειοθεραπεία πήραν κατά μέσο όρο 2,5 κιλά. Μεγαλύτερος είναι και ο κίνδυνος για μεταβολικό σύνδρομο: κοιλιακό λίπος, υψηλή πίεση, υψηλό σάκχαρο και διαταραγμένα λιπίδια.

Αυτά επιδεινώνουν την πρόγνωση του καρκίνου του μαστού στο μέλλον. Σε μια μετα-ανάλυση 12 μελετών με 23.832 γυναίκες, αύξηση του βάρους κατά 10% ή περισσότερο μετά τη διάγνωση συνδέθηκε με 23% μεγαλύτερη συνολική θνησιμότητα. Σε μια μετα-ανάλυση του 2025 με 42.135 γυναίκες, το μεταβολικό σύνδρομο συνδέθηκε με 1,69 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο υποτροπής και 1,83 φορές μεγαλύτερο κίνδυνο θανάτου από καρκίνο του μαστού. Γι' αυτό ο έλεγχος του βάρους, της πίεσης, του σακχάρου και των λιπιδίων από την αρχή είναι μέρος της θεραπείας. Μια πρόωρη εμμηνόπαυση χωρίς ορμονική υποκατάσταση αυξάνει επίσης μακροπρόθεσμα τον καρδιαγγειακό κίνδυνο. Ένα ερωτηματολόγιο όπως το Menopause Rating Scale βοηθά τον γιατρό να δει ποιο σύμπτωμα επιβαρύνει περισσότερο τη γυναίκα και πώς αλλάζει με τη θεραπεία.

Οι εξάψεις χωρίς ορμόνες

Η ελινζανετάντη δρα στο κέντρο θερμορύθμισης του εγκεφάλου. Στην τυχαιοποιημένη μελέτη OASIS-4 (New England Journal of Medicine, 2025), με 474 γυναίκες που λάμβαναν ορμονική θεραπεία για καρκίνο του μαστού, η ελινζανετάντη μείωσε τις εξάψεις κατά περίπου 7,8 επεισόδια την ημέρα στις 12 εβδομάδες, έναντι περίπου 4,2 με εικονικό φάρμακο. Οι συχνότερες παρενέργειες ήταν πονοκέφαλος, κόπωση και υπνηλία. Από τον Νοέμβριο του 2025 ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων έχει εγκρίνει την ελινζανετάντη και για τις εξάψεις που προκαλεί η ορμονική θεραπεία του καρκίνου του μαστού. Άλλες επιλογές είναι η βενλαφαξίνη, η εσιταλοπράμη, η γκαμπαπεντίνη και η οξυβουτυνίνη. Σε γυναίκες που λαμβάνουν ταμοξιφαίνη, ο γιατρός αποφεύγει την παροξετίνη και τη φλουοξετίνη, γιατί μειώνουν τη δράση της ταμοξιφαίνης. Η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία μείωσε σε τυχαιοποιημένη μελέτη (MENOS 1) την επιβάρυνση από τις εξάψεις και τις νυχτερινές εφιδρώσεις σε γυναίκες μετά από καρκίνο του μαστού.

Τα οστά

Η πρόωρη εμμηνόπαυση και οι αναστολείς αρωματάσης επιταχύνουν την απώλεια οστικής μάζας. Η γυναίκα χρειάζεται μέτρηση οστικής πυκνότητας στην αρχή της θεραπείας και τακτικά μετά, επαρκή βιταμίνη D και ασβέστιο και ασκήσεις ενδυνάμωσης. Σε μια μεγάλη ανάλυση (The Lancet, 2015), τα διφωσφονικά σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση μείωσαν τις υποτροπές στα οστά περίπου κατά 28% και τη θνησιμότητα από καρκίνο του μαστού περίπου κατά 18%. Η δενοσουμάμπη μείωσε τα κατάγματα κατά 50% περίπου σε γυναίκες με αναστολείς αρωματάσης (μελέτη ABCSG-18).

Όταν ο καρκίνος δεν είναι ορμονοεξαρτώμενος

Η απαγόρευση της ορμονικής υποκατάστασης δεν ισχύει για κάθε καρκίνο. Μετά από λέμφωμα, λευχαιμία, τους περισσότερους καρκίνους του τραχήλου της μήτρας ή προφυλακτική αφαίρεση των ωοθηκών σε φορείς μεταλλάξεων BRCA χωρίς καρκίνο του μαστού, η ορμονική υποκατάσταση είναι συνήθως δυνατή. Όταν η εμμηνόπαυση έρχεται πριν από τα 40 ή τα 45, η ESHRE συστήνει ορμονική υποκατάσταση τουλάχιστον μέχρι τη μέση ηλικία της φυσικής εμμηνόπαυσης, περίπου τα 51. Έτσι προστατεύονται τα οστά, η καρδιά και ο εγκέφαλος. Η γυναίκα, ο γιατρός και ο ογκολόγος αποφασίζουν πάντα μαζί. Ποιοι καρκίνοι επιτρέπουν την ορμονική υποκατάσταση και ποιοι όχι, περιγράφεται στο άρθρο Ορμονική υποκατάσταση στην εμμηνόπαυση.

Η προσέγγιση του ιατρείου

Πηγές: Holmberg L et al., Increased risk of recurrence after hormone replacement therapy in breast cancer survivors (HABITS), Journal of the National Cancer Institute 2008. Kenemans P et al., Safety and efficacy of tibolone in breast-cancer patients with vasomotor symptoms (LIBERATE), The Lancet Oncology 2009. Cardoso F et al., Elinzanetant for vasomotor symptoms from endocrine therapy for breast cancer (OASIS-4), New England Journal of Medicine 2025. EMA – Lynkuet (elinzanetant), European public assessment report, 2025. Mann E et al., Cognitive behavioural treatment for women who have menopausal symptoms after breast cancer treatment (MENOS 1), The Lancet Oncology 2012. Leon-Ferre RA et al., Oxybutynin vs placebo for hot flashes in women with or without breast cancer, Journal of the National Cancer Institute 2020. McVicker L et al., Vaginal estrogen therapy use and survival in females with breast cancer, JAMA Oncology 2024. Cold S et al., Systemic or vaginal hormone therapy after early breast cancer: a Danish observational cohort study, Journal of the National Cancer Institute 2022. Early Breast Cancer Trialists’ Collaborative Group, Adjuvant bisphosphonate treatment in early breast cancer, The Lancet 2015. Gnant M et al., Adjuvant denosumab in breast cancer (ABCSG-18), The Lancet 2015. Turnbull AK et al., Risk of chemotherapy-related amenorrhoea (CRA) in premenopausal women undergoing chemotherapy for early stage breast cancer, Breast Cancer Research and Treatment 2020. Lambertini M et al., Gonadotropin-releasing hormone agonists during chemotherapy for preservation of ovarian function and fertility in premenopausal patients with early breast cancer: a systematic review and meta-analysis of individual patient-level data, Journal of Clinical Oncology 2018. ESHRE – Evidence-based guideline: premature ovarian insufficiency, 2024. Savard J et al., Prevalence, clinical characteristics, and risk factors for insomnia in the context of breast cancer, Sleep 2001. Savard J et al., Randomized study on the efficacy of cognitive-behavioral therapy for insomnia secondary to breast cancer, Journal of Clinical Oncology 2005. Jing L et al., Incidence and severity of sexual dysfunction among women with breast cancer: a meta-analysis based on female sexual function index, Supportive Care in Cancer 2019. Carter J et al., Interventions to address sexual problems in people with cancer: American Society of Clinical Oncology clinical practice guideline adaptation, Journal of Clinical Oncology 2018. Pilevarzadeh M et al., Global prevalence of depression among breast cancer patients: a systematic review and meta-analysis, Breast Cancer Research and Treatment 2019. Andersen BL et al., Management of anxiety and depression in adult survivors of cancer: ASCO guideline update, Journal of Clinical Oncology 2023. Goodwin PJ et al., Adjuvant treatment and onset of menopause predict weight gain after breast cancer diagnosis, Journal of Clinical Oncology 1999. Playdon MC et al., Weight gain after breast cancer diagnosis and all-cause mortality: systematic review and meta-analysis, Journal of the National Cancer Institute 2015. Harborg S et al., Metabolic syndrome is associated with breast cancer mortality: a systematic review and meta-analysis, Journal of Internal Medicine 2025.